Thursday, January 5, 2017

राजसंन्यास : मराठी साहित्याचं एक सौंदर्यलेणं !
राम गणेश गडकरी यांना 'मराठी भाषेचे शेक्सपियर' असं म्हटलं जातं, कारण शेक्सपियरने जशा अजरामर व्यक्तिरेखा नाटकांमधून निर्माण केल्या तशाच गडकरी यांनीही आपल्या मोजक्या नाटकांमधून निर्माण केल्या. शेक्सपियर अभ्यासक विनय हर्डीकर यांच्या मते शेक्सपियरच्या चाळीसएक, तर गडकरी यांच्या जवळपास पंधरा व्यक्तिरेखा अमर ठरल्या आहेत. 'हॅम्लेट' ज्याप्रमाणे शेक्सपियरची सर्वोत्कृष्ट कलाकृती मानली जाते, त्याप्रमाणेच गडकरी यांची 'राजसंन्यास' (अपूर्ण असूनही) सर्वोत्कृष्ट मानली जाते. हे नाटक १०० वर्षांपूर्वी लिहिलं गेलं तेव्हा छत्रपती संभाजीराजांवर फार संशोधन झालं नव्हतं आणि त्यांच्यावर काही दोषारोप केले जात होते. तरीही गडकरी यांनी संभाजीला नायक बनवून अशा चतुराईने मांडणी केली आहे की प्रचलित समज आणि त्यांचं खंडन हे तिथल्या तिथेच होऊन जातं. 'संभाजीची बदनामी झाली' असा निर्बुद्ध आरोप ज्यावरून आज होतोय  तो ५ व्या अंकातील मजकूर म्हणजे संभाजीचे आत्मनिर्भत्सनेचे संवाद आहेत. आत्मप्रौढी किंवा आत्मनिर्भत्सना या भावनेच्या भरात केल्या जात असल्यामुळे त्यात सत्याचा अंश फारच थोडा असू शकतो. याउलट अन्य कुणी केलेल्या विश्लेषणात किंवा खंडनात सत्याचा अंश जास्तीत जास्त असण्याचा संभव असतो. या नाटकात साबाजीसारखी पात्रं संभाजीवरील आरोप खोडून काढतात आणि राजा किती महान शूरवीर आहे हे पुन्हा पुन्हा सांगत राहतात. पण सोयीचा तेवढा भाग घेऊन धूर्त किंवा निर्बुद्ध लोक अकारण वाद निर्माण करत असतात. या नाटकाचा पहिला, तिसरा नि पाचवा अंकच केवळ गडकरी यांनी लिहिला होता व दुसरा नि चौथा लिहिण्यापुर्वीच ते वारले. (कोल्हटकर-गडकरी-अत्रे या प्रतिभाशाली गुरुशिष्य परंपरेत शेवटचा अंक आधी लिहिणे, मधला शेवटी लिहिणे वगैरे गोष्टी होत होत्या. उदा. 'तो मी नव्हेच !' ) तरीही मांडणीच्या, भाषेच्या नि व्यक्तिरेखांच्या दृष्टिकोनातून हे अपूर्ण नाटक मराठी भाषेचं एक सौंदर्यलेणं ठरलं आहे. आजच्या गडकरीद्वेषाच्या लज्जास्पद पार्श्ववभूमीवर प्रत्येकाने ते जरूर वाचून काढावं आणि गडकरी यांना एक आगळीच आदरांजली वाहावी ही विनंती. (खाली नाटकाची लिंक देत आहे.)                     

Saturday, August 20, 2016

आ.ह. सरांचे निरर्थक चार्वाकस्तोम

महाराष्ट्रातील अन्य विद्वानांच्या तुलनेत डॉ. आ.ह.साळुंखे यांनी चार्वाकमताचा सखोल अभ्यास केला आहे. त्यांनी चार्वाकावर चक्क पी.एच.डी. च केली असून ‘चार्वाक दर्शन’ नामक पुस्तकही लिहिलं आहे.
डॉ. आह हे चार्वाकमताचा पुरस्कार तर करत असतातच, पण त्याला त्यांनी ‘आस्तिक शिरोमणी’ ही ठरवून टाकलं आहे. तसं ते ठरवण्यापूर्वी त्यांनी दयानंद सरस्वती आणि विवेकानंद या दोघा महत्वाच्या धर्माज्ञांनी केलेलं चार्वाकमताचं खंडन विचारात घेतलेलं नाही. त्यामुळे त्यांच्या पुस्तकाला काहीसा अपूर्णपणा प्राप्त झालेला आहे. तथापि दयानंद आणि विवेकानंद यांच्या खंडनाचा फारसा विचार न करता या पुस्तकातील काही मुद्द्यांचा परामर्श मी स्वतंत्रपणे इथे घेत आहे.

१.       चार्वाक या शब्दाचा अर्थ डॉ. आह हे ‘चारु वाक’ म्हणजे ‘गोड बोलणारा’ असा लावतात. मात्र दयानंद यांनी ‘चार वाक’ म्हणजे ‘वितंडवाद घालत बसणारा’ अशी व्युत्पत्ती सांगितली आहे. शिवाय ‘चारु’ या शब्दाचा अर्थ ‘सुंदर’ असा होतो, ‘गोड’ असा होत नाही. एखाद्याचं बोलणं गोड आहे असं सुचवायचं असेल तर त्यासाठी ‘इक्षु’ किंवा ‘मधु’ असा शब्द योजावा लागेल. आर्यांच्या पहिल्या राजांपैकी एक जो ‘इक्ष्वाकु’ त्याच्या नावाचा अर्थ ‘गोड बोलणारा’ असाच होता. कारण इक्षु म्हणजे (गोड रस देणारा) ऊस. पण इथे मुख्य समस्या वेगळीच आहे. चार्वाकांच्या बाजूने विचार केला तर ते गोड किंवा सुंदर बोलत नसून ‘सत्य’ किंवा ‘परखड’ बोलत होते असं म्हणणं संयुक्तिक होईल. मग ‘चारु’ हा शब्द वापरायचा संबंध येतोच कुठे ? त्यामुळे आह यांनी ओढून ताणून लावलेली ही व्युत्पत्ती स्वीकारता येत नाही.

२.      चार्वाकांचे स्वतःचे ग्रंथ आज उपलब्ध नाहीत. त्यांचं जे काही तत्वज्ञान माहीत झालंय ते वैदिक वाड्मयातून त्यांच्यावर झालेल्या टीकेमुळेच माहीत झालंय हे डॉ. आह यांना मान्य आहे. मात्र उदयन राजाची पुराणातली एक वेडगळ कथा देऊन त्यावरून ‘वैदिकांनी चार्वाकांचे ग्रंथ जाळलेही असतील’ असा निष्कर्ष काढून ते मोकळे होतात. परंतु हा पुरावा समाधानकारक वाटत नाही. कारण त्यात बुद्धीला न पटणारे काही चमत्कार दिले आहेत. शिवाय जो उदयन राजा भासाच्या दोन नाटकांचा व कथासरीत्सागर वगैरे अनेक ग्रंथांमधल्या कथाकवितांचा सालस, उदार, सभ्य व शूर नायक होता त्याचा या कथेतला आततायीपणा पटण्यासारखा नाही. वादाकरता वैदिकांनी ग्रंथ जाळले असं मानलं तरी चार्वकांनी ते मौखिक पद्धतीने जतन का केले नाहीत हा प्रश्नही उरतोच. कारण मौखिक पद्धतीने प्रचंड वाड्मय जतन करता येतं हे खुद्द वैदिकांनीच सिद्ध करून दाखवलं आहे. खरी गोष्ट अशी आहे की चार्वाकांचे ग्रंथ कधी नव्हतेच तर ते आज मिळणार कसे !

३.      चार्वाकमताची स्थापना देवांचा पुरोहित बृहस्पती याने केली असं मानलं जातं. बृहस्पती वैदिक संस्कृतीपासून दूर का गेला व त्याने चार्वाक पंथ का स्थापन केला याचं कारण सांगण्यासाठी म्हणून आह यांनी एक कथा दिली आहे. त्या कथेप्रमाणे ‘द्विजांचा राजा’ असलेल्या सोमाने एका यज्ञसमारंभातून बृहस्पतीच्या पत्नीला पळवून नेलं. त्यामुळे आर्यांच्या तथाकथित महान संस्कृतीमधील ढोंगबाजी बृहस्पतीच्या लक्षात आली व तो त्या संस्कृतीचा कट्टर विरोधक बनला.
ही कथा आहसरांनी स्वतःच्या मतप्रतीपादानासाठी सोयीस्कर अशा पद्धतीने सादर केली आहे. कारण बृहस्पतीची पत्नी तारा व सोम यांची कथा महाभारतातील वनपर्वात (२१९) आणि देवीभागवतामध्ये (स्कंद १ अध्याय ११) आली आहे व ती कथा काही वेगळंच सांगते.
ती कथा अशी :
पुराणकाळी सोम हा अतिशय सामर्थ्यशाली बनला होता तेव्हा त्याने राजसूय यज्ञ केला.
या यज्ञानंतर त्याच्यावर अभिषेक होत असताना तो एवढा तेजस्वी व देखणा दिसत होता की तिथे उपस्थित असलेल्या नऊ देवता त्याच्या प्रेमातच पडल्या. त्यातही सोमाचा गुरु बृहस्पती याची पत्नी तारा ही तर त्याच्यासाठी प्रेमविव्हलच झाली. त्यानंतर ती स्वतःहून सोमाकडे जाऊन राहिली. बृहस्पतीने निरोप पाठवूनही ती परत आली नाही. म्हणून अखेर बृहस्पती स्वतःच सोमाकडे गेला व त्याची निर्भत्सना करू लागला. तेव्हा सोम त्याला म्हणाला, ‘ती आपणहून इथे येऊन राहिली आहे. मी काही तिला कैद करून ठेवलेलं नाही. जेव्हा तिला ही मौज पुरेशी वाटेल तेव्हा ती तुमच्याकडे परत येईल !’ त्याने त्याला याचीही आठवण करून दिली की (त्यावेळच्या धर्माप्रमाणे) ‘परपुरुषाशी संभोग करूनही स्त्रिया भ्रष्ट होत नसतात.’ नंतर त्याने बृहस्पतीला ग्वाही दिली की ‘तिची पाळी आल्यावर ती तुमच्याकडे येईल.’ तेव्हा बृहस्पती काही दिवस थांबला व पुन्हा सोमाकडे गेला. पहारेकरी आत सोडेनात म्हणून तो आरडाओरडा करू लागला. म्हणून सोम बाहेर येऊन आपल्या गुरूला म्हणाला, ‘तुम्ही असं वेड्यासारखं का बोलत आहात ? तुमची सुंदर पत्नी इथे आहे हे खरं, परंतु संभोगात तुम्ही तिचं समाधान करू शकत नसल्यामुळे ती तुमच्याकडे येऊ इच्छित नाही. नाहीतरी तुमच्यासारख्या भिक्षुकाला असलं स्त्रीरत्न शोभण्यासारखं नाही, त्यापेक्षा तुम्ही एखादी कुरूप स्त्री का निवडत नाही ? एकंदरीत तुम्हाला कामशास्त्राची माहिती आहे असं मला वाटत नाही.’

याबाबत आपण आता अधिक काही करू शकत नाही हे लक्षात आल्यावर बृहस्पतीने इंद्राकडे तक्रार केली. तेव्हा इंद्राने सोमाला जाब विचारला. तो म्हणाला, ‘हे सोमा, तुला २८ पत्न्या आहेत. शिवाय तुझी इच्छा असेल तर तू उर्वशी व मेनका यांचाही उपभोग घेऊ शकतोस. पण गुरु पत्नीशी संभोग करणं ही वाईट गोष्ट आहे.’ तेव्हा सोम म्हणाला, ‘तारा स्वतःहून माझ्याकडे आली होती आणि अजूनही ती आनंदात आहे. ती बृहस्पतीचा तिरस्कार करते कारण त्याने स्वतः ही व्यभिचार केला आहे.’
अखेर युद्धापर्यंत पाळी येऊन ठेपली. तेव्हा ब्रह्माने हस्तक्षेप करून सोमाला समजावलं. सोमाने मग तारा हिला बृहस्पतीकडे परत पाठवलं. त्यावेळी ती गर्भार होती. हे मूल सोमाचं असल्याचं तिने सांगितलं व सर्वांना ते मान्य करणं भागच पडलं. या मुलाचं नाव ‘बुध’ ठेवण्यात आलं. या बुधाचाच इलेपासून झालेला मुलगा म्हणजे विख्यात राजा पुरूरवा.

या कथेवरून हे स्पष्ट होतंय की तारा आपणहून सोमाकडे जाऊन राहिली होती, सोम तिला बळजबरीने घेऊन गेला नव्हता. दुसरं म्हणजे युद्ध न होताच सोमाने ताराला परत पाठवलं हेही या कथेतून दिसतं. डॉ. आह मात्र ‘असुरांच्या मदतीने युद्ध करून बृहस्पतीने ताराला सोडवून आणली’ असं अवाजवी विधान या पुस्तकात करत आहेत. तिसरं म्हणजे आह म्हणतात तसं सोमाने बळजबरीने तारेला आपल्या घरी नेलं असं गृहीत धरलं तरी बृहस्पतीला फार तर सोमाचा राग यायला हवा होता. संपूर्ण वैदिक जमातीचा राग येण्याची काय गरज होती ? शिवाय या प्रकरणात इंद्र, ब्रह्मा वगैरेंनी बृहस्पतीच्या बाजूने मध्यस्ती केल्याचंही दिसत असताना बृहस्पतीला वैदिक संस्कृतीचा उबग येण्याचं कारण काय हेही कळत नाही. हा चक्क वड्याचं तेल वांग्यावर काढण्याचा प्रकार झाला. तात्पर्य, बृहस्पती वैदिक संस्कृतीपासून का दुरावला याविषयीच्या आह यांच्या विवेचनात अजिबात दम वाटत नाही.

४.      प्रस्तुत पुस्तकात डॉ. आह म्हणतात, ‘गम्यागम्याचा विचार न करता समागम करणारे ते कापालिक व याज्ञिक होत, चार्वाक नव्हेत ! बृहस्पतीने लैंगिक उच्छृंखलतेला नेहमीच विरोध केला  होता !’ पण आह हे ज्या बृहस्पतीची एवढी कड घेत आहेत त्या बृहस्पतीचं स्वतःचं वर्तन काय होतं याची कथा कुप्रसिद्धच आहे. महाभारतात (आदीपर्व ९८) ही कथा दिली आहे. शिवाय राजवाडे यांच्या ‘भारतीय विवाहसंस्थेचा इतिहास’ (पृष्ठ ७) या महत्वपूर्ण पुस्तकातही या कथेचा प्रामुख्याने उल्लेख आहे. म्हणजे आह यांच्या निश्चितच ती वाचनात आली असणार. मग त्यांनी वाचकांपासून ती दडवून का ठेवावी असा प्रश्न पडतो. ती कथा थोडक्यात खालीलप्रमाणे,
‘उतथ्य नावाच्या ऋषीची ममता ही पत्नी होती व तिच्यावर त्याचं खूप प्रेम होतं. एकदा उतथ्याचा
धाकटा भाऊ बृहस्पती, जो देवांचा पुरोहित होता; तो थोरला भाऊ जवळ नसताना ममतेकडे गेला व
तिच्याकडे भोग मागू लागला तेव्हा तिने त्याला ती गर्भवती असल्याचं सांगितलं. तरीही तिचं न
ऐकता त्याने तिला बळजबरी करून भोगलं. त्यामुळे तिच्या गर्भावर परिणाम होऊन तिच्या पोटी
अंध पुत्र जन्माला आला, तो म्हणजे दीर्घतमस ऋषी होय.’

जो बृहस्पती आपल्या भावजयीशी संभोग करू इच्छितो व ती गर्भवती असताना आणि ‘नको नको’
म्हणत असतानाही जबरदस्ती करून तिला भोगतो त्या बृहस्पतीची नैतिक पातळी काय असणार हे
वरील कथेवरून उघड दिसत आहे. स्वतः असं अश्लाघ्य वर्तन करणाऱ्या बृहस्पतीला (आणि आह
यांनाही) वैदिकांच्या तथाकथित अनैतिकतेवर तुटून पडण्याचा अधिकार कसा पोहोचतो हे समजत
नाही ! शिवाय या पूर्वी दिलेल्या कथेत खुद्द बृहस्पतीची बायको तारा हीच आपल्या नवऱ्याला
‘व्यभिचारी’ म्हणत आहे ही गोष्ट सुद्धा लक्षात घ्यायला हवी. बृहस्पतीच्या या वर्तनामुळे त्याच्या
चार्वाकीय तत्वज्ञानाला नैतिक बैठक आहे असं मानणं तर्कशुद्ध होणार नाही.
  
५.     व्यभिचारी बृहस्पतीचा कैवार घेणारे डॉ. आह असुरांना वैदिकांपेक्षा अधिक ‘नीतिमान’ वगैरे समजतात आणि चार्वाक तत्वज्ञान बृहस्पती असुरांकडून शिकला असावा असा अंदाज व्यक्त करतात. त्यासाठी ते प्रल्हादालाही जबरदस्तीने चार्वाकांमध्ये ओढायचा प्रयत्न करतात. पण हे सर्व आह यांच्या कल्पनेचे खेळ आहेत. असुर बुद्धिमान व सामर्थ्यशाली नव्हते असा दावा वैदिक वाड्मयात केव्हाही केला गेलेला नाही. किंबहुना ते ‘देवांना तुल्यबळ’ होते हेच वैदिक वाड्मयातून सूचित केलेलं आहे. शिवाय वैदिकांनी शक्य तिथे असुरांशी युती केली आहे (उदा. प्रल्हाद), त्यांच्या कौशल्याचा वापर करून घेतला आहे (उदा. मयासुर) व त्यांच्याशी रोटीबेटी व्यवहारही केले आहेत (उदा. भीम-हिडींबा) याचे दाखले पुराणांमधून मिळतात. मात्र असुर हे भोगवादी व जुलमी होते असे आरोप त्यांच्यावर केले गेले आहेत. गीतेत त्यांच्या भोगवादावर एक स्वतंत्र प्रकरण आहे. डॉ. पांडुरंगशास्त्री आठवले यांच्या म्हणण्यानुसार ‘असुषु रमन्ते इति असुरः !’ म्हणजे ‘जे केवळ आपले प्राण टिकवण्यासाठी भोगात रममाण होतात ते असुर होत’. (पहा- ‘दशावतार’) कदाचित म्हणूनच ‘असुर संहारुनी तारावे भक्त’ असं तुकोबांनी म्हटलं असावं. (अभंग ४१३३) त्यामुळे भोगवादी मानल्या गेलेल्या चार्वाकानी असुरांकडून प्रेरणा घेतली असू शकेल, परंतु असुर किंवा चार्वाक ‘नीतिमान’ होते याला कसलाही आधार नाही.

६.      डॉ. आह पुढे म्हणतात, ‘चार्वाक सामान्यतः नास्तिक समजले जातात. पण नास्तिकतेचा आणखी एक अर्थ असून हा अर्थ पाणिनीच्या ‘अस्ति नास्ति दिष्ट्म मतिः’ या सूत्राच्या (४-४-६०) आधारे केला जातो. ‘आहे अशी ज्याची मती आहे तो आस्तिक व नाही अशी ज्याची मती आहे तो नास्तिक’ असं सांगून आह निष्कर्ष काढतात की ‘आहे ते आहे’ असं म्हणणारे आस्तिक आणि ‘नाही ते आहे’ असं म्हणणारे ते नास्तिक असा खरा अर्थ होत असल्यामुळे चार्वाक हेच खरे आस्तिक शिरोमणी ठरतात व अन्य सर्व नास्तिक ठरतात.’

वास्तविक पाणिनीला ‘परलोक आहे असं मानणारे ते आस्तिक, परलोक नाही असं मानणारे ते नास्तिक व दैवावर विश्वास ठेवणारे ते दैष्टिक’ असं म्हणायचं आहे (म.दा.साठे कृत ‘पाणिनी व पाणिनी व्याकरण संप्रदाय’ पृष्ठ ६८) हे पतंजली, कात्यायन व भट्टोजी दीक्षित यांच्यासारख्या महान भाष्यकारांनी स्पष्ट केलं असताना आह अकारण शब्दछल करून अर्थाचा अनर्थ करायचा प्रयत्न करत आहेत. त्यामुळे त्यांचं हे ‘विशफुल थिंकिंग’ आहे एवढाच शेरा मारून त्यांच्या मताची बोळवण करायला हवी.
७.     वैदिक संस्कृतीच्या विरोधात बंड करणाऱ्या चार्वाकांमध्येच एखादा बंडखोर निघतो तेव्हा डॉ. आह यांची कशी धांदल उडते हे जयराशीभट्टाच्या उदाहरणावरून पाहता येईल. जयराशीभट्ट हा स्वतःला चार्वाकीय म्हणवतो. मात्र तो इतका बंडखोर निघाला की बृहस्पतीला अभिप्रेत असलेलं ‘प्रत्यक्ष प्रमाण’ सुद्धा त्याने नाकारलं. एवढंच नव्हे, तर चार्वकांनी स्वीकारलेली पंचमहाभूतेही त्याने नाकारली. तो म्हणतो, ‘जे बृहस्पतीला सुचलं नाही ते मला सुचलं ! मी बृहस्पतीच्याही पुढे गेलो !’ पण गंमत म्हणजे जयराशीभट्ट बृहस्पतीच्या पुढे गेला हे आह यांना सहन होत नाही.
ते त्याला चार्वाक मानायला तयार नाहीत, का कोण जाणे ! कारण त्या विधानाचा खुलासा त्यांनी केलेला नाही. ‘त्याला चार्वाक मानणं कठीण आहे’ एवढंच ते म्हणतात. त्यांच्या या भूमिकेला ‘दुटप्पीपणा’ शिवाय काय म्हणणार !
८.      ‘आजची परिस्थिती पाहिली तर शेवटी चार्वाकांचाच विजय झाला !’ असा निष्कर्ष शेवटी डॉ. आह काढतात. त्यासाठी आपल्या घटनेप्रमाणे आपण आज ‘निधर्मी’ कसे बनलो आहोत व चातुर्वर्ण्य व्यवस्था आज कालबाह्य कशी झाली आहे हे ते लक्षात आणून देतात. कारण चार्वाकांचा या दोन्ही गोष्टींना कडाडून विरोध होता.
परंतु आह सरांचा हा दावा पोकळ, आत्मसंतुष्टपणाचा व दिशाभूल करणारा आहे. माझ्या मते गुणकर्माधीष्ठीत चातुर्वर्ण्य व्यवस्था भारतात आज जेवढ्या यशस्वी प्रमाणात चालू आहे तितकी पूर्वी क्वचितच असावी. आज निरनिराळ्या क्षेत्रात प्रतिष्ठा पावलेले तज्ञ व सल्लागार हे एकप्रकारे ‘ब्राह्मण’च म्हणायला हवेत. राज्यांमधले व केंद्रातले राज्यकर्ते व पुढारी हे ‘क्षत्रिय’, वेगवेगळे उद्योगधंदे करणारे ते ‘वैश्य’ व उरलेला सेवा देणारा प्रचंड समाज म्हणजे ‘शूद्र’ होत. (यात लष्करी अधिकारी व सैनिकही आले !) यापैकी कुठल्याही वर्णात जन्मूनसुद्धा एखादा माणूस स्वतःच्या पसंतीने अन्य कुठल्याही वर्णात दाखल होऊ शकतो. याला गुणकर्माधीष्ठीत चातुर्वर्ण्य व्यवस्था म्हणायचं नाही तर दुसरं काय म्हणायचं ?

‘आपण आज निधर्मी बनलो आहोत’ हा आह सरांचा दावाही असाच बाष्कळपणाचा आहे. आपण जर निधर्मी बनलेलो असू तर गल्लोगल्ली बोकाळलेली मंदिरे, त्यातल्या प्रचंड रांगा, रस्तोरस्ती चाललेले गणेशोत्सव किंवा दुर्गोत्सोव हे सगळं कशाचं द्योतक आहे ?

सारांश, चार्वाकाचं अवाजवी उदात्तीकरण करण्याचा डॉ.आ.ह.साळुंखे यांचा प्रयत्न प्रस्तुत पुस्तकात यशस्वी झालेला नाही हे त्यातील मुख्य मुद्दे चिकित्सेच्या कसोटीवर घासून पाहिल्यावर लक्षात येतं एवढंच मला दाखवून द्यायचं आहे.                                                                  .                                   

***

Saturday, July 9, 2016

बळीवंश,  एक थोतांड !
महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध व्यासंगी विद्वान डॉ. आ. ह. साळुंखे यांनी ‘बळीवंश’ या शीर्षकाचं पुस्तक लिहून आणखी एक वेगळाच विचारप्रवाह निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला आहे. या पुस्तकात त्यांनी मांडलेले मुद्दे सारांशरूपाने खालीलप्रमाणे सांगता येतील,

एक, हिरण्यकश्यपूचा पणतू व प्रल्हादाचा नातू बळी हे इतिहासातलं एक उत्तुंग व्यक्तिमत्व होऊन गेलं. महात्मा फुले त्याला ‘कुळस्वामी’ म्हणतात. म्हणजे एकप्रकारे तो आपला (?) पूर्वजच झाला. तुळू भाषेत बळी म्हणजे वंश.
तुळूनाडू (कर्नाटक) ही बळीची भूमी म्हणून विख्यात आहे. 

दोन, बळी हा असुर होता व असुर हे भारतीय भूमीचे मूळ रहिवासी होते. मात्र त्यांचा ऐहिकवाद लोकांनी स्वीकारला नाही. लोक यज्ञयागाच्या मागे लागले. त्यामुळे त्यांची ‘धड हे नाही, धड ते नाही’ अशी स्थिती झाली. 

तीन, देवांनी असुरांना अनेकदा फसवलं, त्यांची निवासस्थाने नष्ट केली आणि हिरण्याक्षसारख्या ‘उजळ व निर्मळ’ दृष्टी असलेल्या असुरांना ठार मारलं. 

चार, वैदिकांनी बहुजनांच्या मनावर कब्जा करून त्यांना पराभूत केलं. 

पाच, भारतातील जनता केवळ ‘आर्य आणि अनार्य’ किंवा ‘ब्राह्मण आणि ब्राह्मणेतर’ अशा दोनच वर्गात विभागली जाते. अनार्य किंवा ब्राह्मणेतर हे नकारात्मक संबोधन असल्यामुळे अशा जनतेने स्वतःला ‘बळीवंशीय’ म्हणवून घ्यावं.

या मुद्द्यांवर माझी प्रतिक्रिया खालीलप्रमाणे आहे.       
१.        जसा ‘आर्यवंश’ नावाचा कुठलाही वंश कधीही अस्तित्वात नव्हता, तसाच ‘बळीवंश’ असा प्रकारही कधी  अस्तित्वात नव्हता व नाही. तसा एकही पुरावा डॉ. आह यांनी आपल्या ‘बळीवंश’ या पुस्तकात दिलेला नाही. हा चक्क त्यांच्या ‘कल्पनेतून निघालेला’ वंश आहे.
२.       तुळू भाषेत ‘बळी’ या शब्दाचा अर्थ ‘वंश’ असा आहे असं गृहित धरलं तरी त्याचा अर्थ बळी नामक वंश अस्तित्वात होता किंवा आहे असा ते कसा लावू शकतात ? शिवाय तुळूनाडू हा प्रदेश बळीसाठी प्रसिद्ध आहे हे विधानही अतिरंजित- नव्हे, विपर्यस्तसुद्धा- आहे. केरळात बळीचं प्रस्थ आहे तसं तुळूनाडू या प्रदेशात अजिबात नाही. तुळूनाडू हा प्रदेश कुंदापूरपासून सुरु होऊन कासारगोडपाशी संपतो. त्यात उडुपी व मंगलोर ही शहरेही येतात. हा प्रदेश ‘यक्षगाना’साठी प्रसिद्ध असून ‘संगम’ काळात तिथे कोकर नामक लोक राहत होते. यांच्या इतिहासात बळीचा उल्लेख अजिबात येत नाही. पुढल्या राजांच्या इतिहासातही येत नाही.   आह यांनी बळीच्या ज्या कथा दिल्या आहेत त्यापैकी एका कथेत ‘बळी पूर्वेकडे गेला’ असा उल्लेख असून दुसऱ्या कथेत ‘दक्षिणेकडे गेला’ असा उल्लेख आहे. पण आह मात्र त्यातला ‘दक्षिणेकडे गेला’ एवढाच उल्लेख सोयीस्करपणे उचलतात व ‘पूर्वे’ कडे दुर्लक्ष करतात हे कितपत बरोबर आहे ?                
३.       बळी याचं खरं नाव इंद्रसेन हे होतं. तो बलाढ्य आणि लोकप्रिय असल्यामुळे वैदिकांनीच आपल्या वाडमयात त्याला उद्देशून ‘बळी’ किंवा ‘महाबळी’ म्हटलं आहे. पण आहसर त्याचा संबंध यज्ञात देण्याच्या बळीशी जोडून वैदिकांना दोष देतात. यासाठी गेल्या दहा हजार वर्षात एकाच विषयावर निर्माण झालेल्या अनेक बर्या वाईट कथा व त्यातल्या विसंगती यांचा ते फायदा करून घेतात. जिथे बळीच्या ‘फसवणुकी’चं वर्णन आहे तिथे ते वैदिकांना निंद्य लेखतात; मात्र चांगल्या गुणांचं वर्णन आहे तिथे ते फक्त बळीची स्तुती करत राहतात आणि ‘पुराणिक बळीचे चांगले गुण लपवू शकले नाहीत !’ अशी मखलाशी करतात. तटस्थ मांडणीचं हे लक्षण म्हणता येणार नाही.          
४.       महात्मा फुले यांनी आपल्या पोवाड्यात ‘बळी राज्यादी कुळस्वामीला’ असं म्हटलं असताना ‘ते आशयाशी जुळत नाही’ असं सांगून आहसर ‘बळी हाच कुळस्वामी’ असा स्वतःला सोयीस्कर अर्थ लावतात. एवढंच नव्हे तर ‘कुळस्वामी म्हणजे पूर्वज’ असा अजब तर्कही ते मांडतात हे बघून आश्चर्य वाटतं ! एखाद्याचा कुलस्वामी ‘रवळनाथ’ किंवा ‘खंडोबा’ असला तर तो त्याचा पूर्वज म्हणता येईल काय याचा विचार वाचकांनीच करून पाहावा. शिवाय महात्मा फुले कितीही मोठे असले तरी ते इतिहासाचे अभ्यासक नव्हेत. इतिहासाच्या प्रांतात त्यांचा शब्द प्रमाण मानण्याची गरज नाही.   
५.      अन्य कुठलाही आधार नसल्यामुळे आह यांनी सर्वत्र वैदिक वाडमयाचाच आधार घेतला आहे हे त्यांनी स्वतःच प्रास्ताविकात कबूल केलंय. फक्त अन्वयार्थ नि शब्दच्छल स्वतःला हवा तसा करून घेतला आहे. उदाहरणार्थ, ‘शंबरा’ वरून मराठीत ‘शंभर’ हा शब्द आला किंवा ‘पाणिनी’ हा ‘पणि’ (म्हणजे आर्यपूर्व व्यापारी) यांचा वंशज होता असली निराधार, हास्यास्पद विधाने त्यांनी केली आहेत. ती करण्यापूर्वी त्यांनी निदान कालनिश्चिती तरी करायला हवी होती किंवा दुसर्यांनी केलेली लक्षात घ्यायला हवी होती. पण तेवढे प्रयास त्यांनी घेतले नाहीत त्यामुळे ठायी ठायी कालविपर्यास झाला आहे. उदा. आर्य इ.स.पूर्व ७८०० च्या दरम्यान भारतात आले तेव्हा पणि सरस्वती नदीच्या काठी स्थायिक होते. त्यांचा आर्यांशी आधी संघर्ष व नंतर समेट होऊन ते वैदिक संस्कृतीत विरघळून गेले. इ. स. पूर्व १४०० हा ज्याचा काळ होता त्या पाणिनीशी त्यांचा संबंध कसा काय लावता येईल ? पाणिनीचे भाष्यकार कैय्यट आणि भट्टोजी दीक्षित हे पाणिनी या नावाची खालील व्युत्पत्ती देतात,
    ‘पणनं पण:  स विद्यते यस्य स: पणी  पणिन: अपत्यं पुमान पाणिन:  तस्य युवापत्यं पाणिनी: 
 म्हणजे पणिनचा मुलगा पाणिन व त्याचा नातू पाणिनी. 
 ‘पण’ शब्दापासून ‘पाणिनी’ शब्द साधला आहे असं थोर व्याकरणकारांचं मत आहे. पण डॉ. साळुंखे आकारण ही व्युत्पत्ती बदलतात. त्या भानगडीत कालविपर्यास होत आहे हे ते लक्षात घेत नाहीत. असाच प्रकार बृहस्पती किंवा शुक्र यांच्या बाबतीतही होतो. डॉ. साळुंखे यांचं पुस्तक वाचून ही मंडळी हजारएक वर्षं तरी जगली असावीत असा कुठल्याही अडाण्याचा समज होऊ शकतो.                
६.       बळीचा काळ आह यांनी ‘सुमारे साडेतीन ते पाच हजार वर्षे’ ठरवला आहे. पण महाभारतालाच पाच हजार वर्षे होऊन गेली आहेत. त्यापूर्वी हजार वर्षे आधी रामायण घडलं. योगवसिष्ठामध्ये वसिष्ठ रामाला बळीविषयी माहिती देतात असं आढळतं. (हे कदाचित प्रक्षिप्त असावं.) म्हणजे बळी किमान सात हजार वर्षांपूर्वी होऊन गेला हे यातून दिसतं. माझ्या मते बळी इ. स. पूर्व ७७०० च्या दरम्यान होऊन गेला. याविषयीचं सविस्तर विवेचन मी ‘आर्यभारत खंड २’ या माझ्या आगामी पुस्तकात केलं आहे.  
७.      बळी हा चांगला राजा होता हे पुराणांनीच सांगून ठेवलं आहे. त्याचा आजोबा प्रल्हाद याला बापाविरुद्ध केलेल्या बंडात आर्यांनी साथ दिली होती. त्यामुळे प्रल्हाद आर्यांना फार मानत होता असं दिसतं. (तो विष्णूभक्त होता यावर मात्र माझा विश्वास नाही. कारण विष्णू हा देव तेव्हा अस्तित्वात नसावा.) विरोचन आणि बळी यांनीही आर्यांना तेवढाच मान द्यावा अशी आर्यांची इच्छा असावी. (औरंगझेब व इराणचा शहा यांची इथे आठवण होते !) तेवढा मान न मिळाल्यामुळे आर्यांचा सेनापती वामन याने गनिमी काव्याने बळीचा पराभव केला. मात्र बळीने आर्यांचा मोठेपणा कबूल केल्यावर त्याचं राज्य त्याला परत दिलं गेलं. बळी परत राज्यावर आला तो दिवस ‘बलीप्रतिपदा’ म्हणून वैदिकांनीच सुस्थापित केला. (आहसर मात्र ‘बलीप्रतिपदा म्हणजे बळीचा वध केल्याचा दिवस’ असा प्रचार करून लोकांच्या मनामध्ये किल्मिष उत्पन्न करत आहेत.)
८.       वैदिकांनी सप्तचिरंजीवात बळीचा समावेश केला याबद्दल तरी आह यांनी वैदिकांची पाठ थोपटायला हवी होती! पण ‘चिरंजीव’ या संबोधनाचा विपरीत अर्थ लावून आणि ‘केवळ हनुमान व बळी तेवढे आपले !’ असं विधान करून आहसरांनी आपण स्वतः ‘तटस्थ विद्वान’ नसल्याचं एका परीने सिद्धच केलं आहे.                      
९.       बळीचं राज्य दक्षिणेत नसून आजच्या मुलतानमध्ये होतं व ‘प्रल्हादपूर’ हे त्याचं प्राचीन नाव होतं. आर्यांनी भारतात प्रवेश केला तेव्हा हिरण्यकश्यपु त्यांना आडवा आला असणार हे उघड आहे. प्रल्हादाने बापाविरुद्ध केलेल्या बंडाला आर्यांची साथ मिळाली. मात्र ज्या नरसिंहाने हिरण्यकश्यपुचा वध केला तो आर्य नसून त्यांना मदत करणारा ‘यक्षवीर’ होता हे आता स्पष्ट झालेलं आहे. यक्षांच्या बावन्न वीरांपैकी नरसिंह हा एक वीर आहे. वैदिकांनी त्याला नंतर आपल्यात सामावून घेतलं. पण आह हे समजून घेऊ इच्छित नाहीत.  
१०.     असुर हे भारताचे मूळ निवासी असल्याचा आह यांचा दावाही चुकीचाच आहे. असुर हे मुळात मेसापोटेमिया प्रांतातील अरारात पर्वत व इराक इथे राहत होते. (अरारात म्हणजेच पूर्वीचा ‘उरर्तु’ म्हणजेच पूर्वीचा वृत्र पर्वत. देव नामक जमातीच्या वृत्राशी लढाया इथेच झाल्या.) याच प्रांतात पुढे असिरीयन (म्हणजे असुरांचे) साम्राज्य निर्माण झालं हे सुप्रसिद्धच आहे. काही असुर आर्यांप्रमाणेच भारतात येऊन स्थायिक झाले असावेत हे हिरण्यकश्यपू किंवा वृषपर्वा अशा राजांच्या उल्लेखांवरून दिसतं. मात्र भारत ही असुरांची मूळ भूमी नव्हे.
११.      देवांनी असुरांना फसवलं म्हणून आहसर तक्रार करतात, पण अशीच तक्रार ‘बुसातीन उस सलातीन’ या आदिलशाहीचा इतिहास सांगणार्या ग्रंथात शिवाजीराजांविषयीही केली आहे. ‘मासिरे आलमगिरी’ वगैरे ग्रंथांत राजांविषयी अशीच बोटे मोडली आहेत. मग आहसर राजांचा निषेध करणार आहेत काय ? बलाढ्य शत्रूशी गनिमी काव्याने लढणे म्हणजे फसवणं नव्हे हे उघड आहे.     
१२.    ज्या हिरण्याक्ष असुराचा आह यांनी गौरव केला आहे त्या हिरण्याक्षाविषयी ‘तो मातला होता !’ असं तुकोबा म्हणतात (क्षे.अ. ३३५) तर ज्ञानेश्वरांनी त्याला ‘दुराग्रही’ म्हटलं आहे. (११-६१) पण दर्शनीच तुकोबांचा अभंग देणारे आह याकडे कानाडोळा करतात.
१३.    ‘वैदिकांनी बहुजनांच्या मनावर कब्जा करून त्यांना पराभूत केलं’ या आह यांच्या विधानाला ऐतिहासिक दृष्टीकोनातून काहीच अर्थ नाही. इहवादी असुरांपेक्षा दैवी संपत्तीवर विश्वास ठेवणारे वैदिक लोकांना अधिक विश्वासार्ह वाटले हाच त्याचा अर्थ आहे. आणि वैदिक म्हणजे तरी कोण ? तर चारही वर्णांचे लोक म्हणजे वैदिक. त्यात आह यांचा तथाकथित बहुजनसमाजसुद्धा आला. शिवाय एखादी व्यक्ती किंवा एखादा समूह लोकांना वारंवार व दीर्घकाळ (दहा हजार वर्षे !) फसवू शकत नाही असे इतिहासाचे दाखले आहेत. पण बहुजन म्हणजे जणू काही एक ‘निर्बुद्ध लोकांचा जमाव’ होता असा एकूण आहसरांचा अभिप्राय दिसतो.  मात्र हा अभिप्राय स्वीकारता येत नाही. बहुजन समाजाला चांगलं वाईट काय ते नीट समजत असतं.                  

१४.    आर्य-अनार्य किंवा ब्राह्मण-अब्राह्मण ही कृत्रिम विभागणी इंग्रजांनी ‘फोडा व झोडा’ या हेतूने केली. ती ब्राह्मणांनी केली नाही. आता आहसर अकारण ती विभागणी पुन्हा उकरून काढत आहेत. जे कधीच अस्तित्वात नव्हतं वा नाही, ते अस्तित्वात असल्याचा आभास डॉ. आह साळुंखे निर्माण करत आहेत व सर्वसामान्यांची दिशाभूल करत आहेत अशीच भावना हा साडेचारशे पानी ग्रंथ वाचून होते. 

Wednesday, February 18, 2015

'ना गुलाम, ना उद्दाम'  -  एक अप्रामाणिक पुस्तक ! 
('Na Gulam, Na Uddam' by Dr. A.H.Salunkhe : A Dishonest book !)
अलिकडेच डॉ. आ. ह. साळुंखे यांचं 'ना गुलाम, ना उद्दाम' हे पुस्तक वाचनात आलं आणि समाजात व फेसबुकसारख्या सामाजिक संकेतस्थळावर वाहणाऱ्या एका विशिष्ठ विचारप्रवाहाचा उगम कुठून झाला असावा याचं कोडं उलगडलं. आह यांचं 'हुएन त्संग' हे पुस्तक माझ्या संग्रही आहे व ते वाचून त्यांच्या विद्वत्तेबद्दल माझं चांगलं मत झालं होतं. त्या पुस्तकाबाबत माझा एकमेव आक्षेप त्यांच्या 'इंग्रज धार्जिणेपणा' विषयी होता. (तसा तो अनेक विद्वानांविषयी आहे.)  'ना गुलाम' पुस्तक ग्रंथालयातून आणून वाचल्यावर या आक्षेपांमध्ये अजून थोडीफार भरच पडली आहे. या पुस्तकाचा खाली सारांशरूपाने परामर्श घेतो.    

१) पुस्तकाच्या पहिल्या भागात महाभारतातील स्त्रियांना कशी हीन वागणूक देण्यात आली आहे याविषयीचं विवेचन केलं आहे. या विवेचनाच्या पुष्ट्यर्थ आहंनी ज्या भाकडकथा दिल्या आहेत त्या नंतर घुसडलेल्या असल्याचं त्यांनी स्वतःच मान्य केलं आहे. आणि हे योग्यच आहे. कारण महाभारत मूळ २४००० श्लोकांचं होतं आणि कालांतराने भर पडत पडत ते १००००० श्लोकांचं बनलं असं अनेक अभ्यासकांचं मत आहे. चिकित्सक आवृत्ती तयार करण्याची कल्पना त्यातूनच निर्माण झाली. मग प्रश्न असा पडतो की ज्या भाकडकथा नंतर घुसडलेल्या आहेत त्या खऱ्या धरून आह महाभारतावर तोंडसुख का घेत आहेत ? तर त्याचं उत्तर असं की या कथा ब्राह्मणांनी स्वतःचं महत्व वाढवण्यासाठी घुसडलेल्या आहेत असं आह यांचं प्रतिपादन आहे. पण आपल्या परंपरेप्रमाणे इतिहास व पुराणे लिहिण्याचं काम ब्राह्मणांच नसून सूत नामक लोकांचं होतं. आणि इतिहास पुराणांमध्ये कुणीही घुसडाघुसड करू शकत असेल तर ब्राह्मणांवर तोहमत घेण्यासाठी शाक्त किंवा अन्य कुणी ही घुसडाघुसड केली असं का मानू नये ? कारण शाक्तांनी तशी घुसडाघुसड वैदिक वाड्मयात अनेक ठिकाणी केली असल्याचं दयानंद सरस्वती यांनी (सत्यार्थप्रकाश १८७५) दाखवून दिलं आहे.  आणि समजा ही घुसडाघुसड खरी असेल, तर 'महाभारतातील स्त्रिया' असं शीर्षक आहंनी कशासाठी दिलं आहे ?  त्याचं प्रयोजन काय ? प्रमाण म्हणून दिलेल्या कथा जर 'घुसडलेल्या' असतील तर महाभारतात स्त्रियांना हीन लेखलं आहे असा निष्कर्ष आह कसा काय काढू शकतात ? 

२) त्यानंतरच्या एका भागात 'शिवधर्म' नामक नव्याने काढलेल्या धर्मावर आहंनी दिलेल्या व्याख्यानांचा समावेश आहे. ही व्याख्याने वाचायला सुरुवात केली की आहंसारखा सात्विक, साक्षेपी, समतोल, क्षमाशील वगैरे विद्वान महाराष्ट्रात दुसरा नाही असा समज होऊ लागतो. ब्राह्मण, दलित वगैरे सर्व 'भावंडे' असून आम्ही त्यांच्याशी 'द्वेषरहित' संबंध कायम ठेवणार आहोत असं आह सुचवतात. प्रत्यक्षात मात्र ते वैदिक-अवैदिक, ब्राह्मण-अब्राह्मण यांच्यात द्वेषाची दरी निर्माण करणारं विवेचन ते करत राहतात. (उदा. वैदिक किंवा ब्राह्मण हे शोषण करणारे आहेत, 'गुरु' होण्यासाठी ते लायक नाहीत वगैरे.) जगातल्या अन्य सर्व धर्मांची सुरुवात जणू काही 'वाईट' गोष्टी करण्यासाठीच झाली असावी असं या तथाकथित नव्या धर्माची त्यांनी केलेली भलावण वाचून वाटू लागतं. वैदिक धर्मियांनी केला तो 'बुद्धीभेद' आणि अवैदिकांनी चालवला आहे तो 'युक्तिवाद' असा एकूण आहंचा पवित्रा दिसतो. त्याचप्रमाणे धर्मात किंवा समाजात जी काही क्रांती किंवा प्रतिक्रांती झाली वा तशी खटपट झाली ती केवळ बहुजन समाजातील ब्राह्मणेतर व्यक्तींनी केली असा त्यांचा दावा आहे. तो करत असताना त्यांना विवेकानंद आठवले, पण दयानंद सरस्वती, लोकहितवादी, आगरकर, कर्वे, राजाराम मोहनराय यांची नावे आठवली नाहीत. ही 'विस्मृती' म्हणायची की 'आत्मवंचना' म्हणायची की 'कृतघ्नपणा' म्हणायचा हे समजत नाही. विवेकानंद हे कायस्थ, ब्राह्मण नव्हेत हे लक्षात घेता क्रांती करणाऱ्याची 'जात' आहंनी किती बारकाईने पहिली आहे हे लक्षात येतं. 'कुणीही  कुणाला दीर्घ काळ फसवू शकत नाही' अशी एक उक्ती प्रसिद्ध आहे, पण आह मात्र हिंदू (किंवा वैदिक) धर्म हजारो वर्षे बहुजनांना फसवत आला अशी मांडणी करून बहुजनसमाज म्हणजे जणू काही बिनडोक लोकांचा एक जमाव होता असं सुचवून एकप्रकारे त्यांचा अपमानच करत आहेत. शिवाजीने 'शाक्त' पद्धतीने राज्याभिषेक करवून आधीचा वैदिक पद्धतीचा राज्याभिषेक रद्द केला असा जावईशोध कुठलाही पुरावा न देता आह यांनी लावला आहे.  आहंच्या खांद्याला खांदा लावून शिवधर्माचा उद्घोष करणारे पुरुषोत्तम खेडेकर यांना अलीकडेच स्त्रियांविषयी अवमानकारक टिप्पणी केल्याबद्दल हायकोर्टात बिनशर्त लेखी माफी मागायला लागली. पण या पुस्तकात स्त्री सन्मान आणि समतेची उठसूठ महती गाणाऱ्या आहंनी याबद्दल खेडेकर यांचा अन्यत्र कुठे जाहीर निषेध केल्याचं पाहण्यात आलं नाही. 

३) पुढील एका भागात पुस्तकांना लिहिलेल्या प्रस्तावना दिल्या आहेत. त्यापैकी मनुस्मृतीविषयक पुस्तकावर लिहितांना शूद्रांवर अन्याय करणारे व ब्राह्मणांची भलावण करणारे अनेक श्लोक आहंनी उधृत केले आहेत. गंमत म्हणजे परस्पर विरोधी आशय असलेले असे अनेक श्लोक त्यांनी एकाखाली एक दिले आहेत आणि मनुस्मृतीत विसंगती असल्याचा निष्कर्ष काढला आहे. याबाबतीत त्यांनी दयानंद सरस्वती यांचा 'सत्यार्थ प्रकाश' ग्रंथ वाचला असता तर त्यांना विसंगती असल्याबद्दल आश्चर्य वाटलं नसतं असं सुचवावंसं वाटतं. कारण मनुस्मृतीत ८०० पेक्षा जास्त प्रक्षिप्त श्लोक असल्याचं दयानंद यांनी उदाहरणे देऊन दाखवून दिलं आहे. (हे प्रक्षिप्त श्लोक मात्र स्वार्थी ब्राह्मण शास्त्री पुराणिकांनी घुसवले असावेत असं माझं स्वतःचं मत आहे.)  'फुले आणि चिपळूणकर' या आणखी एका पुस्तकावर लिहिताना व फुले यांची स्तुती करत असताना आहंना चिपळूणकर यांच्यात एकही गुण आढळू नये ही गोष्टही साक्षेपी विचारवंताला शोभेशी नाही. त्यांच्या दृष्टीने चिपळूणकर भले 'सैतान' आहेत असं मानलं तरी 'सैतानालाही योग्य गुणांचं श्रेय द्यायला हवं' हे जगन्मान्य तत्व बहुधा आह यांना मान्य नसावं. जणू काही चिपळूणकर यांनी उभ्या केलेल्या संस्था आणि चळवळी (उदा. न्यू इंग्लिश स्कूल, आर्यभूषण छापखाना, चित्रशाळा, किताबखाना, केसरी-मराठा वगैरे) फक्त ब्राह्मणांसाठीच होत्या.      

४) महर्षि विठ्ठल रामजी शिंदे ही केवढी महान विभूति ! स्वतः जातीने मराठा असूनही आयुष्यभर त्यांनी दलितोद्धाराचं काम केलं. आंबेडकर यांच्याप्रमाणेच परदेशी जाऊन ते उच्च शिक्षण घेऊन आले होते. 'भारतीय अस्पृश्यतेचा प्रश्न' सारखं अप्रतिम अभ्यासू लेखन त्यांनी केलं. Depressed Class Mission सारख्या अनेक संस्थाही त्यांनी स्थापन केल्या. पण शाहू-फुले-आंबेडकर यांचं उठता बसता नाव घेणारे आपले विचारवंत कधीही शिंदे यांचं नाव घेत नाहीत. आह यांनीही सदर पुस्तकात ते घेतल्याचं आठवत नाही. यामागचं इंगित काय असावं ? सांगतो. शिंदे हे 'प्रार्थनासमाजी' होते. या प्रार्थनासमाजाची स्थापना १८६७ साली दलितोद्धार, स्त्रीउद्धार, जातीअंत अशा उदात्त उद्दिष्टांसाठी करण्यात आली होती व योजिलेल्या कार्यासाठी नामदेव-तुकाराम आदींचं 'मराठा संतमत' आदर्श मानण्यात आलं होतं. म्हणजे या समाजाचं कार्य अत्यंत स्तुत्य व क्रांतिकारक होतं. मग आहंसारख्या विचारवंतांनी हा समाज व त्याचे अनुयायी यांना अनुल्लेखाने मारण्याचं कारण काय ? तर हा समाज स्थापना करणारे न्या. रानडे, भांडारकर, चंदावरकर, गोखले वगैरे ब्राह्मण होते आणि सदर विचारवंतांसाठी हीच मोठी अडचणीची गोष्ट होती. प्रार्थनासमाजाचं नि तो स्थापन करणाऱ्या ब्राह्मणानचं सोडा, पण किमान महर्षि शिंदे यांचा त्यांच्या महान कार्याबद्दल आपल्या पुस्तकात उल्लेखसुद्धा न करणे याला क्षुद्रपणाशिवाय दुसरं काय म्हणणार ?    

५) या पुस्तकात आह यांनी जातिव्यवस्थेबद्दल जे मत व्यक्त केलं आहे ते अत्यंत वस्तुनिष्ठ आहे. ते म्हणतात, 'जातिव्यवस्था नष्ट होणं हे नजिकच्या काळात तरी अशक्यप्राय आहे. तेव्हा प्रत्येकाने निदान स्वतःच्या जातीअंतर्गत सुधारणा कशा होतील हे पाहावं.'     मी या मताशी सहमत आहे कारण माझंही अगदी हेच मत आहे. प्रश्न उद्भवतो तो हा, की जातीअंत होणारच नसेल, तर मग शिवधर्म आणि हिंदूधर्म यात कितीसा फरक राहिला ? आणि स्वतः आहच त्याविषयी निराश झाले असताना त्यांच्या विचारांचे अनुयायी जातीअंताचे ढोल अहोरात्र कशासाठी बडवत आहेत ?         
६) या पुस्तकातून आहंनी असं सुचवलं आहे की ब्राह्मणवर्गाने बहुजन समाजाचं व विशेषतः दलित समाजाचं शोषण केलं होतं व अजूनही करत आहेत. याबाबतीत आहंना खालील प्रश्न विचारावेसे वाटतात. 
-पूर्वीच्या काळात शोषण झालं तेव्हा सत्ताधारी वर्ग कोणता होता ? 
-स्वातंत्र्यानंतर आजपर्यंतच्या काळात सत्ताधारी कोण होते व आहेत ? 
-Atrocity कायद्याखाली कुठल्या जातीतल्या लोकांवर सर्वात जास्त गुन्हे दाखल आहेत ?   
-ब्राह्मण समाजावर तसा एक तरी गुन्हा दाखल आहे का ? 
आह किंवा त्यांचे समर्थक या प्रश्नांची खरी उत्तरे कधीच देऊ शकणार नाहीत.

७) आहंनी या पुस्तकातून असं स्पष्ट विधान केलं आहे की 'गुरु' व्हायला हे (म्हणजे ब्राह्मण) कधीही लायक नव्हते व नाहीत. त्याविषयी खालील प्रश्न त्यांना विचारता येतील. 
-चाणक्य हा ब्राह्मण चंद्रगुप्ताचा गुरु नव्हता का ? त्याला राज्य मिळवून देण्याची सगळी खटपट त्यानेच केली होती ना ? 
- विद्यारण्य हे (विजयनगर साम्राज्याचे स्थापक) हरिहर व बुक्कराय यांचे गुरूच होते ना ? तेही ब्राह्मणच होते ना ? 
- कुठल्याही गडावरच्या रहिवाश्यांना, गाईडना विचारा (जे  राजांच्या मावळ्यांचे वंशज आहेत) ; शिवाजीराजांचे गुरु म्हणून ते शहाजी-जिजाऊ यांच्याबरोबरच दादोजी, सोनोपंत, रामदास यांचीच नावे घेतात ना ? ही मंडळी ब्राह्मण होती ना ?
- ज्या विवेकानंदांचं नाव आहंनी मोठ्या कौतुकाने घेतलं आहे त्या विवेकानंदांचे गुरु रामकृष्ण परमहंस हेही ब्राह्मणच होते ना ? 
या प्रश्नांची उत्तरे आहंना निश्चितच माहीत आहेत. तरीही जाणीवपूर्वक ते अशा तऱ्हेची विधाने करत आहेत. हा एकप्रकारचा बुद्धीभेदच नव्हे काय ? आहंच्या मते ब्राह्मणांनी बहुजन समाजाचा बुद्धिभेद केला. पण या पुस्तकातून आह स्वतःच्याच समाजाचा बुद्धिभेद करत आहेत.                    

८) कुठल्याही धर्माची सुरुवात चांगल्या उद्दिष्ठांसाठीच होत असते व कालांतराने त्यात वाईट प्रवृत्ती शिरू शकतात. हिंदू धर्मातही तशा काही शिरल्या असतील यात अनैसर्गिक काहीच नाही. आर्नोल्ड टोयनबी हे बायबलग्रस्त इतिहासकार. पण 'History of World' या १२ खंडातील इतिहासात कण्हतकुथत का होईना, पण त्यांनाही हिंदू धर्माची 'उदार आणि सर्वसमावेशक' अशी स्तुती करणे भाग पडले आहे. कारण एखादा धर्म इतका काळ टिकून राहण्यासाठी हे गुण आवश्यक असतात. संकुचित धर्म कधीही इतका काळ टिकू शकत नाही. हे ज्याअर्थी मला माहीत आहे त्याअर्थी व्यासंगी आहंनाही  माहीत असणारच. मग ते शहामृगी पवित्रा घेत आहेत तो कशासाठी ? महाभारतात स्त्रियांना अत्यंत सन्मान प्राप्त झाला आहे असं मत अन्य विद्वान प्रकट करत असतात. उदा. १३-२-१५ च्या 'लोकसत्ता' मध्ये राम शेवाळकर यांचं एक व्याख्यान उधृत केलं आहे. त्याचं शीर्षकच 'महाभारतातील स्त्री पात्रे प्रभावी' असं असून व्यासांनी स्त्रीशक्तीचा कसा महान आविष्कार सादर केला आहे ते त्यात त्यांनी सांगितलं आहे. 

डॉ. पी. एल. भार्गव, डॉ. ह रा. दिवेकर, डॉ. म. अ. मेहेंदळे यांच्यासारख्यांनी भाकडकथांची चिरफाड करणारे ग्रंथ लिहिले आहेत. (उदा. 'Retrieval of history from Puranical myths' by Bhargava) मग तिकडे डोळेझाक करून आह काय साधण्याचा प्रयत्न करत आहेत ? एकंदरीत हे पुस्तक वाचून आह यांच्या अप्रामाणिक, पूर्वग्रहदूषित, द्वेषमूलक दृष्टिकोनाविषयी माझी निराशा झाली आहे. 

Sunday, December 21, 2014


आर्य- एक संस्कृती !
(Aryan Culture : Article published in Maharashtra Times on Sunday, 21-12-2014) 


१९ व्या शतकाच्या सुरुवातीला ‘आर्यवंश’ नामक एक प्राचीन वंश अस्तित्वात असून त्याच वाडमय आणि संस्कृती अत्यंत संपन्न होती असा समज पसृत झाल्यावर आपण (सुद्धा !) आर्य असल्याची घोषणा अनेक देशांनी करून टाकली. ग्रीक लोकांचंच उदाहरण घेऊ. पूर्वी ते स्वतःला ‘हेलनिक’ म्हणजे ट्रोजन युद्धातल्या हेलनचे वंशज म्हणवत असत. पण पुढे ऑटोमन साम्राज्याविरुद्ध उभारलेल्या स्वातंत्र्ययुद्धाच्या दरम्यान (१८२१ ते १८३२) स्वतःच्या आर्यत्वाची संकल्पना त्यांनी प्रथम मांडली. आपल्या आर्यत्वाच्या आधारावर युरोपातील अन्य देशांची मदत घेण हा त्यामागचा उद्देश होता. कारण आर्यवंशाच्या श्रेष्ठत्वाचं मिथक नुकतंच निर्माण झालं होतं आणि आपण त्याच वंशातले आहोत असा दावा युरोपातल्या अनेक देशांनी केला होता. ग्रीकांची ही युक्ती यशस्वी झाली आणि युरोपातील इंग्लंड, फ्रान्स, रशिया वगैरे देशांची मदत मिळवून ते स्वतंत्र झाले.

पुढे जर्मनांनी तर मोठ्या अभिनिवेशाने आपण आर्यवंशीय असल्याचा दावा केला होता. पण त्यांच्याच देशातले
विर्को सारखे संशोधक; टोल्किन, मान यांच्यासारखे साहित्यिक किंवा विल्यम फोदोर सारखे पत्रकार यांनी हा दावा हास्यास्पद असल्याचं म्हटलं होतं. आणि ते खरंही होतं. कारण या लोकांच्या इतिहासात ‘आर्य’ हा शब्द तोवर कधी आलेला नव्हता, आर्यांची संस्कृती यांच्या संस्कृतीहून भिन्न होती आणि इतिहासही वेगळा होता.

जर्मनांप्रमाणेच रोमन लोकांच्या इतिहासातही ‘आर्य’ हा शब्द आढळत नाही किंवा आर्य संस्कृतीच्या खुणा सापडत नाहीत. इसवी सनापूर्वी सातव्या शतकात ग्रीक लोक इटलीच्या सिसिली वगैरे भागात जाऊन स्थायिक झाले म्हणून काही देवघेव झाली एवढंच. तरीही रोमन लोक आर्य असल्याचा दावा करण्यात येतो. रोमन भाषा ‘इंडो-युरोपियन’ भाषा समूहातली एक भाषा आहे एवढाच या दाव्याला आधार. मुळात ‘इंडो-युरोपियन भाषा समूह’ ही संकल्पना सुद्धा तशी फसवी आहे. थोमस यंग या १९ व्या शतकातील इंग्रज शास्त्रज्ञाने ही संकल्पना प्रथम मांडली. युरोपातील ४०० भाषांपैकी कमीतकमी निम्म्या भाषांचं संस्कृतशी साधर्म्य आढळ्त असं त्याचं म्हणणं होतं. अर्थात तसं म्हणणारा तो पहिलाच नव्हता. १६ व्या शतकात जेव्हा युरोपियन प्रवासी आणि अभ्यासक भारतभेटीसाठी येऊ लागले तेव्हा संस्कृत आणि युरोपियन भाषा यांच्यात काही शब्द सारखे असल्याचं त्यांच्या लक्षात येऊ लागलं होतं. संस्कृत मधील देव, सर्प, सप्त, अष्ट, नव वगैरे शब्द आणि रोमन भाषेतील दिओ (Dio), सेर्पे (Serpe), सेत्ते (Sette),  ओट्टो (Otto),  नोवे (Nove) अशासारखे शब्द यांच्यात साम्य आढळल्यामुळे भाषिक अभ्यासाला सुरुवात झाली. याच दरम्यान संस्कृत वाडमय समृद्ध असल्याचे आणि आर्य संस्कृती पुरातन असल्याचे पुरावे बाहेर पडत होते. या सगळ्याचा परिपाक म्हणून ‘इंडो-युरोपियन भाषा समूहातल्या भाषा बोलणारे ते आर्य’ असा एक निष्कर्ष काढला गेला. पण हा निष्कर्ष सपशेल चूक होता.

आपण आर्य असल्याचा दावा युरोपियन देशांनी केवळ भाषेच्या आधारावर केला होता. पण नुसत्या भाषेच्या आधारावर असले निष्कर्ष काढणं पुरेसं नसतं. याबाबतीत एक उदाहरण द्यायला हरकत नाही. ‘लिथुआनिया’ हा बाल्टिक देश उत्तर युरोपात वसला असून त्याच्या सीमा पोलंड, रशिया, बेलारूस वगैरे देशांच्या सीमांना भिडलेल्या

आहेत. लिथुआनियन भाषेचं संस्कृत भाषेशी विलक्षण साम्य असल्याचं तज्ञांचं म्हणणं आहे. पण हे साम्य सोडलं तर त्यांच्या आणि आर्यांच्या इतिहासात किंवा संस्कृतीत काहीच सारखेपणा आढळत नाही. त्यांच्या इतिहासात एवढाच उल्लेख आहे की इ.स.पूर्व १० व्या सहस्रकाच्या सुमारास एक मोठा प्रलय झाला, तेव्हा स्थलांतर करून हे लोक सध्याच्या जागी आले. यानंतर मधल्या काळातला इतिहास त्यांच्याकडे उपलब्ध नाही. जे वाडमय उपलब्ध आहे ते इ.स. १००९ च्या नंतर निर्माण झालेलं आहे. त्यातही आर्य संस्कृतीचं दर्शन घडवणारं काहीच नाही. त्यामुळे भाषा सारखी असूनही त्यांना आर्य म्हणून संबोधता येत नाही.   

अलिकडेच झालेल्या संशोधनावरून ग्रीक हे ‘अर्धवट आर्य आणि अर्धवट नॉर्डीक’ होते ही बाब स्पष्ट होत आहे.
ग्रीकच नव्हे; तर फ्रेन्च, रोमन, इंग्रज आदी बहुतेक युरोपियन हे ‘नॉर्डीक वंशीय’ असून घरे किंवा निळे डोळे, पांढरा वर्ण, सोनेरी केस, उंच बांधा ही त्यांची शारीरिक वैशिष्ठ्ये मानली जातात. हे लोक अर्यांपासून निराळे व कॉकेशीयन वंशाला जवळचे आहेत. जनुक संशोधनाने ही गोष्ट सिद्ध झाली असून केवळ फिनलंड मधील लोक युरोपियन लोकांपेक्षा वेगळे असल्याचं निष्पन्न झालं आहे. (इथे हेही सांगायला हरकत नाही, की नेशनल जीआग्रफिक सोसायटी, आय.बी.एम आणि बेल फौंडेशन यांच्या संयुक्त विद्यमाने झालेल्या जनुकीय प्रयोगांमधून ‘आर्य आणि द्रविड वेगळे नव्हते’ असा निष्कर्ष बाहेर पडला आहे.)

आर्य संस्कृती
आर्य हा ‘वंश’ किंवा ‘भाषासमूह’ असण्यापेक्षाही ती एक ‘संस्कृती’ (Civilization) होती.  ही संस्कृती अतिशय प्राचीन होती आणि या लोकांचं वाडमय फार समृद्ध होतं. आर्यांचं वाडमय म्हणजे संस्कृतमध्ये मौखिक पद्धतीने टिकवून ठेवलेले वेद, उपनिषदे, ब्राह्मणे, अरण्यके, सूत्रे, पुराणे इत्यादी साहित्य आणि रामायण-महाभारतासारखी महाकाव्ये.
या वाडमयातून आर्यांच्या संस्कृतीचंही दर्शन घडतं. त्याशिवाय इतिहास, अध्यात्म आणि निरनिराळ्या शास्त्रांच्या प्रगल्भ चर्चेमुळे हे वाडमय संपन्न मानलं गेलं. 
आर्यांची संस्कृती म्हणजे काय हे दयानंद सरस्वती यांचा दाखला देऊन थोडक्यात खालील प्रमाणे सांगता येईल,
-ओंकारस्वरूपी निराकार परमेश्वराची निर्गुण उपासना.
-वेदांवर श्रद्धा. 
-चतुर्वर्ण्य व जातिव्यवस्थेवर विश्वास.
-आत्म्याचे अमरत्व आणि पुनर्जन्म यावर विश्वास.
-यज्ञसंस्था व कुटुंबसंस्था यांना महत्व.
-गो पूजन, गुरु पूजन, अतिथी पूजन यांना महत्व.
एखाद्या मानवसमूहाने आपण आर्य असल्याचा दावा केला तर त्यांच्या संस्कृतीत वरील गोष्टी बसत होत्या का हे पाहण गरजेचं आहे. बसत असतील तर ते आर्य होते, नसतील तर नव्हते असं मानण भाग आहे. भारतात आज मूर्तीपूजा बोकाळलीय आणि निर्गुण उपासना अपवादानेच केली जाते, चतुर्वर्ण्य व्यवस्था अवलंबिली जात नाही; असं असलं तरी पूर्वी या गोष्टी आचारल्या जात होत्या याचे दाखले मिळतात. शिवाय जातिव्यवस्था, कुटुंबाला प्राधान्य, गुरुशिष्य परंपरा, अतिथीचं आदरातिथ्य हे सर्व आजही पाहायला मिळत. त्यामुळे भारतीयांच्या आर्यत्वाबद्दल शंका घेतली जाऊ शकत नाही. युरोपियन देशांच्या बाबतीत मात्र अशी शंका घेतली जाऊ शकते.                

 आर्नोल्ड टोइनबी यांचा १२ खंडात उपलब्ध असलेला ‘ए स्टडी ऑफ हिस्टरी’ हा गाजलेला ग्रंथ. या ग्रंथात जगातल्या २६ संस्कृतींचा (Civilizations) उदय आणि अस्त यांचा आढावा घेतला आहे. त्यात बेबिलोनियन, इजिप्शियन, अरेबियन, सिनिक, मेक्सिकन, मायन अशा निरनिराळ्या संस्कृतींचा समावेश आहे; मात्र आर्य संस्कृतीचा नाही.
त्या ऐवजी ‘इंडिक’ (म्हणजे सिंधू) आणि ‘हिंदू’ अशा दोन वेगवेगळ्या संस्कृती दाखवल्या आहेत. टोइनबी हे अन्य युरोपियन इतिहासकारान्प्रमाणेच ‘बायबलग्रस्त’ असल्यामुळे त्यांना कुठल्याही संस्कृतीचा काळ इ.स.पूर्व ४ थ्या सहस्रकाच्या पलीकडे न्यायची इच्छा नव्हती. (कारण त्यामुळे ‘जगाची उत्पत्ती केवळ चार हजार वर्षांपूर्वी झाली’ असं म्हणणारं बायबल खोटं ठरणार होतं !) हिंदू किंवा सिंधू संस्कृती ऐवजी ‘आर्य संस्कृती’ म्हटलं असत तर त्या संस्कृतीचा कालावधी सिंधू संस्कृतीच्याही मागे जाण्याचा धोका होता. त्यामुळे ‘वेदांचा काळ’ वगैरे चर्चेत ते पडलेच नाहीत. आर्यांच्या संस्कृतीचा धसका घेणारे असे बरेच इतिहासकार त्या काळात युरोपात होऊन गेले. 

मूळ स्थान व स्थलांतर
आर्यांच्या संस्कृतीचं दर्शन आज केवळ भारतातच घडत असल्यामुळे भारत हेच आर्यांचं मूळस्थान असल्याची भूमिका हिंदुत्ववादी संशोधक घेत असतात. इंग्रजांनी भारतीय इतिहासचं विकृतीकरण केलं असलं तरी ‘आर्य बाहेरून आले’ हे त्यांचं म्हणण चूक वाटत नाही. आर्यांचं मूळस्थान उत्तरध्रुव असल्याचा सिद्धांत लोकमान्य टिळक यांनी प्रथम मांडला.
या सिद्धांताला अन्य पुराव्यांचीही जोड मिळते. वराह मिहीर याने ‘पंचसिद्धान्तिका’ मध्ये मेरू पर्वत उत्तर ध्रुवावर असल्याचा निर्देश केला आहे. उत्तरायणात मृत्यू येणं हे पुण्यकारक मानण्याची परंपराही आपले पूर्वज उत्तर ध्रुवावरून आले हेच दाखवते. (कारण दक्षिणायनात तिथे पूर्ण अंधार असायचा व अग्नीचा शोधही तेव्हा लागलेला नव्हता त्यामुळे कमालीची गैरसोय होत असे.) पारशी हे मुळात आर्य. पारशांचा देव ‘अहुर माझदा’ याने त्यांच्यासाठी जे सोळा सुंदर प्रदेश निर्माण केल्याचं ‘अवेस्ता’ मध्ये म्ह्टलं आहे; त्या यादीत उत्तर ध्रुवाचा क्रम पहिला, बाल्हिकचा चौथा, जुन्या शरयू नदीचा सहावा, सरस्वती नदीचा दहावा तर सप्तसिंधूचा पंधरावा दिलेला आहे. (वेन्दिदाद :फर्गर्द १) यावरून आर्यांचा उत्तर धृवाकडून दक्षिणेकडे कसकसा प्रवास होत गेला याची कल्पना येते आणि सप्तसिंधू हे आर्यांचं पाहिलं नव्हे, तर बरच नंतरचं वसतीस्थान असल्याचं दिसून येतं. (या निमित्ताने पारशी लोक सरस्वती नदीपर्यंत येऊन परत इराणकडे गेले हेही समजतं. कारण अवेस्तात गंगा-यमुना नद्यांचा अजिबात उल्लेख नाही.) 

मनुची नौका आणि प्रलय यांची कथा बहुतेक सर्व धर्मग्रंथांत सांगितली आहे. प्रलयानंतर ही नौका ‘अरारत’ (Ararat) पर्वताच्या उतारावर पोहोचली असा उल्लेख काही ग्रंथांमध्ये आढळतो. हा पर्वत तुर्कस्थानात असून त्यांच्या पूर्वेकडे १६ कि.मी. अंतरावर इराणची हद्द, तर उत्तरेकडे ३२ कि.मी. अंतरावर आर्मेनियाची हद्द येते. या पर्वताला पूर्वी ‘उरर्तु’ (Urartu) म्हणत. इतिहासाचार्य राजवाडे यांच्या मते हा ‘वृत्र’ या संस्कृत शब्दाचा अपभ्रंश होय.

इंद्र आणि वृत्र यांच्या पाण्याच्या प्रश्नावरून झालेल्या लढायांची वर्णने वैदिक वाडमयात सुप्रसिद्धच आहेत. यातील इंद्र म्हणजे ज्यांना आपण देव मानतो त्या ‘सुर’ नामक प्रगत लोकांचा पदसिद्ध राजा. अर्यानप्रमाणेच हे सुर लोकही प्रलयातून बचावून वृत्र पर्वताला लागून असलेल्या प्रदेशात स्थायिक झाले असावेत. सुरांचा प्रदेश म्हणून त्याला ‘सुर्य’ म्हणत. शेजारी लागून असलेल्या प्रदेशात असुरांची वसती झाली होती त्याला ‘असुर्य’ म्हटलं जाई. सुर्य म्हणजे आजचा ‘सिरीया’ व असुर्य म्हणजे आजचा ‘इराक’ होय. वेदांतल्या उल्लेखाप्रमाणे देवांच्या राज्याला पाणी पुरवणाऱ्या नद्या वृत्राच्या उंचावर असलेल्या प्रदेशातून खाली वाहत असत. पण वृत्र देवांचं पाणी बंद करत असे. म्हणून देवांचा राजा इंद्र हा वृत्रांचे किल्ले किंवा गड फोडी आणि पाणी मोकळं करी. या पाण्याचे लोंढे देवांच्या नि आर्यांच्या प्रदेशात तर वाहत असतच, पण समुद्रातही शिरत. हे वर्णन या ‘मेसापोटेमिया’च्या प्रदेशाशी अचूक जुळतं. सप्तसिंधू किंवा

सरस्वती नदीच्या बाबतीत जुळत नाही. कारण समुद्र तिथून शेकडो मैल लांब आहे. तात्पर्य, प्रलयाविषयीच्या पुराणकथा, मनुची नाव, अरारत पर्वत आणि इंद्र व वृत्र यांच्या लढाया हे सगळं एका सूत्रात बांधलं की पुढील गोष्टी स्पष्ट होऊ लागतात. 

कश्यप समुद्रापाशी वास्तव्य
वृत्र पर्वतापाशी पोहोचलेले आर्य कश्यप समुद्रापाशी जाऊन स्थायिक झाले. हा भाग सध्या आर्मेनिया, अझरबैजान  आणि इराण यांनी व्यापलेला आहे. कश्यप समुद्र हा जगातला सर्वात मोठा ‘बंदिस्त जलाशय’ असून कुरा, तेरेक, उरल, व्होल्गा आणि अमुदर्या या नद्या या जलाशयाला मिळतात. यापैकी केवळ कुरा ही एकमेव नदी अझरबैजान देशातून वाहते. या नदीवरूनच ‘कुरु’ किंवा ‘सायरस’ सारखी संबोधने निर्माण झाली आहेत. कश्यप समुद्राच्या काठी आर्य बराच काळ स्थायिक झाले असावेत. कारण नंतर ते स्वतःला ‘काश्यप’ म्हणवून घेऊ लागले. पुढे भारतात आल्यावर अर्यांमध्ये गोत्र सांगण्याची पद्धत रूढ झाली तेव्हा मागाहून त्या प्रदेशातून आलेल्या आणि गोत्र नसलेल्या ब्राह्मणांना ‘गोत्रस्य त्वपरिज्ञाने काश्यपम गोत्रमुच्यते’ या नियमानुसार ‘काश्यप’ हेच गोत्र दिलं जाई. किंबहुना आजही हा प्रघात चालू आहे. धर्मविषयक कर्मकांड करत असताना यजमानाला गोत्र माहीत नसेल तर भटजीलोक ते ‘काश्यप’ धरून पुढले विधी करतात. हा नियम किंवा प्रघात म्हणजे आर्य कश्यप समुद्राच्या परिसरातून आले याचा एक पुरावाच म्हणता येईल.                                                                                                        
भारतात येऊन पोहोचल्यावर स्थानिक अनार्यांशी आर्यांचा संबंध आला. त्यात दास, पणि, व्रात्य, नाग, गरुड, यक्ष, अज, शीघ्र, याक वगैरे जमाती होत्या. त्यांच्याशी आर्यांचा संघर्ष होणं साहजिकच होतं. मात्र कालांतराने संबंध सुधारले तेव्हा सांस्कृतिक देवाणघेवाण झाली. वर्णव्यवस्था न मानणाऱ्या स्थानिकांना ‘अवर्ण’ म्हणून समाज व्यवस्थेत सामावून घेण्यात आलं. मूर्तीपूजा नि जातिव्यवस्था आर्यांनी स्थानिकांकडून उचलली. 


सिंधू संस्कृती ही तर आर्य आणि पणि यांची संयुक्त वसाहत असावी असा अंदाज आहे. कारण आर्यांच्या यज्ञकुंडांचे अवशेष तिथे मिळाले आहेत. अशातऱ्हेने स्थानिकांशी जुळवून घेत गेल्याने आर्य संस्कृती टिकून राहिली पण तिच्यात काहीशी सरमिसळ झाली. त्यामुळे आजच्या भारतीय नागरिकांची जात किंवा धर्म कोणताही असो, त्यांची संस्कृती मात्र एकच असते. हजारो वर्षं राजकीय आणि धार्मिक वर्चस्व गाजवणार्या आर्यांचीच संस्कृती म्हणून ती ओळखली जाण हे अपरिहार्य आहे. 

(आगामी ‘आर्यभारत’ या ग्रंथातून अंशतः उधृत.)      




***

                                                                                      

Thursday, October 9, 2014

Germans were never Aryans

Before Hitler, Germans never claimed that they were Aryans. You won’t find the word ‘Arya’ in their history. Their culture doesn’t have any similarity with Aryan culture.
No doubt, you may find some linguistic similarity between Sanskrit and German languages limited to few words, however, you cannot find literary evidences of Germans being Aryans unlike Indian and Iranian people. 

In spite of this, Hitler ‘hijacked’ the concept of Aryanism just to loosen the grip of the Jewish community over the financial structure of Germany.  
He misused the baseless theory of White Aryanism propounded by the couple of European writers just during 2-3 decades before Hitler’s time. The background was as under.

Background
In 1853, Maxmueller, the so called German scholar, put forth the concept of ‘Aryan Race’ for the first time and subsequently retracted it back in 1888 after realizing the splendid culture and rich literature of Indian Aryans. He then declared it as a ‘Linguistic Group’ rather than a ‘Race’. It might be remorsefulness or might be an attempt to introduce White Aryanism in Germany; nonetheless, two particular European people viz. Gobineau and Chamberlain had already grabbed the opportunity and propounded a different story about the purported Aryan Race.

French writer Joseph Arther Comte de Gobineau (1816-1882) published his theory through his book ‘The Inequalities of Human Races’ that ‘Aryan is the supreme race of all races and if at all pure Aryans exist today, they might exist in Germany.’  

Huston Chamberlain (1855-1927) a British author who had settled in Germany after getting married with a German woman, stressfully proclaimed in his book ‘The Foundation’ that White was the superior race and Germans were the only pure Aryans.

Although the afore-said claims did not have any base and proofs, Nazi Ideologue Alfred Rosenberg used the contents of both the books to build his Aryan Race Supremacy theory and thus helped Hitler to flash it throughout the Nazi Germany. (For this Rosenberg was hanged in Nuremberg later on !)  

Criticism
This Aryan theory advocated by Hitler was immediately criticised and ridiculed by the then German scholars.

German Scientist Virchow believed that the so called Aryan theory was nothing but a myth. According to German novelist and Nobel Laureate Thomas Mann, Germans often go to such extreme due to the natural destructive genes resting in the Germanic blood. This theory, he says, is nothing but the outcome of the Germanic inferiority complex against the successful & rich countries like England and France.  

Mike William Fodor, the Chief Editor of the popular newspaper in Germany ‘DNZ’ expressed the same views in ‘The Nation’ in 1936. ‘This is kind of attempting to transform inferior feelings into superior ones’ he wrote.

The most remarkable blow was from the ‘Hobbit’ and ‘Lord of the Rings’ fame German writer J.R.Tolkin.  In 1938, when German publishers decided to bring out German edition of his English books, they requested him to submit the proof of his Aryan origin as required under the Nuremberg Act. Tolkin, thereupon, wrote the following letter to the so called publishers.         
       
25 July 1938
20 Northmoor Road, Oxford
Dear Sirs,
Thank you for your letter. I regret that I am not clear as to what you intend by arisch. I am not of Aryan extraction : that is Indo-Iranian; as far as I am aware none of my ancestors spoke Hindustani, Persian, Gypsy or any related dialects.
But if I am to understand that you are enquiring that I am of Jewish origin, I can only reply that I regret that I appear to have no ancestors of that gifted people. My great-great-grandfather came to England in the eighteenth century from Germany: the main part of my descent is therefore purely English, and I am an English subject-which should be sufficient. I have been accustomed, nonetheless, to regard my German name with pride, and continued to do so throughout the period of the late regrettable war, in which I served in the English army. I cannot, however, forbear to comment that if impertinent and irrelevant inquires of this sort to become rules in matters of literature, then the time is not far distant when a German name will no longer be a source of pride.
Your enquiry is doubtless made in order to comply with the laws of your own country, but that this should be held to apply to the subjects of another state would be improper even if had (as it has not) any bearing whatsoever on the merits of my work or its sustainability for publication, of which you appear to have satisfied yourselves without reference to my Abstammung. (genealogy or ancestry)
I trust you will find this reply satisfactory, and
Remain yours faithfully,
J. R. R. Tolkien

Germans were Dasyus !  
If Germans were not Aryans, the question would naturally be asked as to who were they ?
They call themselves as ‘Deutsch’ and Germany is also called as ‘Deutschland’.
So far, however, we do not find satisfactory etymology of the word Deutsch. According to the Indian Historian V.K.Rajwade, ‘Deutsch’ came from ‘Dasyu’ mentioned in Vedas. Dasyus were not Aryas, nonetheless, they were enemies of Aryas. The Sanskrit meaning of the word Dasyu is ‘Those who are strangers…distant for Aryas’. The etymological chain could be given as under :
Dasyu > Deisyu > Deuschyu > Deutsch.  

Long ago; say about 10,000 years back, while Germans were the inhabitants of Danube valley at the western coast of Black sea, Aryans had settled at the eastern side on the coast of Caspian sea. (‘Danube’ is mentioned as ‘Danu’ in Vedas.) In their attempt to occupy more and more land to meet their growing needs it is very much possible that Aryans had to fight with Germans i.e. the then Dasyus. This continuous interaction might have exchanged few words here and there; that’s why the linguistic similarity, that’s all !   


(Partially extracted from the book under progress ‘AryaBharat’ by Harshad Sarpotdar    

 All Rights Reserved.)

Friday, January 10, 2014

मनुस्मृती - एक अलौकिक ग्रंथ !
(Manusmruti - An Extra-ordinary work !)

वाचण्यापेक्षा जाळण्यासाठीच जास्त प्रसिद्ध असलेल्या 'मनुस्मृती' या ग्रंथाविषयी माझ्या मनात खूपसं औत्सुक्य आणि बराचसा गैरसमज होता. 'मनुस्मृतीने स्त्रिया आणि शूद्र यांच्यावर अन्याय केले, तिने ऐंशी टक्के माणसांना गुलाम ठरवलं, तिने अस्पृश्यता निर्माण केली' अशासारखी विधाने वाचण्यात आणि ऐकण्यात येत होती. तेव्हा हे प्रकरण आहे तरी काय असं वाटून मध्यंतरी मनुस्मृतीची एक प्रत वाचण्यापुरती मिळवली. ती वाचल्यावर आणि तिच्यावर अनेकांनी केलेलं भाष्य, तिची पूर्वपीठीका वगैरे समजून घेतल्यावर मूळ मनुस्मृतीसारखा अलौकिक ग्रंथ दुसरा नाही अशी माझी धारणा झाली. इथे 'मूळ' या शब्दाला काही विशिष्ठ अर्थ आहे. याबाबतीतली माझी निरीक्षणे खाली देतो :   

१) मूळ मनुस्मृती निर्माण केली गेली ती महाभारतापूर्वी अदमासे शंभर पिढ्या - म्हणजे तीन हजार वर्षे आधी. महाभारत इ. स. ३१०१ वर्षांपूर्वी झालं असं आज मानलं जातं. म्हणजे मूळ मनुस्मृतीला आज आठ हजार वर्षे होऊन गेली. या उलट  अलीकडे उपलब्ध असलेली मनुस्मृती ही भृगु कुळातल्या कुणा ऋषीने सांगितलेली केवळ दोन हजार वर्षांपूर्वीची आवृत्ती आहे. ती विपर्यस्त स्वरुपात असून तिच्यात किमान १७० प्रक्षिप्त श्लोक असावेत असं             कुक्कुलभट या टीकाकाराचं म्हणणं आहे. तर दयानंद सरस्वती यांच्या मते (पहा- 'सत्यार्थ प्रकाश') नंतर घुसडलेल्या श्लोकांची संख्या यापेक्षा कितीतरी अधिक असावी. हे श्लोक अर्थातच ब्राह्मण शास्त्री-पुराणिकांनी आपल्या स्वार्थासाठी नंतर घुसवलेले असावेत. या घुसखोर श्लोकांमुळे या आवृत्तीत विसंगती निर्माण झाली असून तिचे समर्थक आणि विरोधक आपापल्या सोयीचा भाग घेऊन आज भांडत बसलेले दिसतात.      

२) आठ हजार वर्षांपूर्वी मनुकडे समाजरचनेचे काम आले तेव्हा त्याला आर्य आणि एत्तदेशीय या सर्वांची व्यवस्था करायची होती. ती करताना त्याने नेमनियम केले. ते पाळणार्यांना त्याने 'सवर्ण' म्हटलं आणि न पाळणार्यांना 'अवर्ण' म्हटलं. वेद रचायला व म्हणायला लागणाऱ्या बुद्धीच्या निकषांवर त्याने सवर्णांचे द्विज आणि    शूद्र असे दोन भाग केले. या द्विजांचे त्याने पुन्हा ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र असे चार भाग पाडले. हे चार वर्ण आणि पाचवे अवर्ण मिळून त्याने समाजाचे 'पंचजन' निर्माण केले. या पंचजनांचा राज्याभिषेकापासून प्रत्येक गोष्टीत त्याने सहभाग ठेवला नि     जबाबदार्या वाटून दिल्या. याप्रमाणे समाजातील सर्व घटकांना  त्याने कामधंदा मिळवून दिला. इतकी नामी व्यवस्था करणारा मनुस्मृती  हा जगातला पहिलाच ग्रंथ होता. तो वाचून प्रसिद्ध युरोपिअन तत्वज्ञ नित्शे याने उद्गार काढले, की 'बायबल फेका नि मनुस्मृती हाती घ्या !'         

३) केवळ ब्राह्मणांनाच नव्हे, तर स्त्रिया आणि शुद्र यांनाही मनुने काही अधिकार सांगितले आहेत, त्यांच्यावर जबाबदार्या दिल्या आहेत, त्यांची काळजी कशी घ्यावी ते सांगितलेलं आहे. एकाच गुन्ह्याबद्दल चारही वर्णात ब्राह्मणाला सर्वात जास्त शिक्षा सांगितली आहे (तो सर्वात ज्ञानी म्हणून.) मुख्य म्हणजे जन्माप्रमाणे नव्हे, तर कुवतीप्रमाणे वर्ण ठरवणारी व्यवस्था त्याने केली आहे. 'शूद्रो ब्राह्मणतामेति' या श्लोकात मनु म्हणतो, 'शुद्र कुळात जन्मूनही ज्याच्या अंगी ब्राह्मण (किंवा क्षत्रिय किंवा वैश्य यांच्याप्रमाणे) गुण, कर्म व प्रवृत्ती असेल त्याला ब्राह्मण (किंवा क्षत्रिय किंवा वैश्य) समजावे. याउलट ब्राह्मण (किंवा क्षत्रिय किंवा वैश्य) कुळात जन्मूनही जो गुणकर्माप्रमाणे योग्य नसेल त्याला शुद्र समजावे.' (श्लोक क्र. १०/ ६५)  एवढंच नव्हे, तर 'मोक्ष मिळवण्यासाठी आवश्यक असणारा परमधर्म शुद्राकडूनही शिकून घ्यावा' असंही मनु म्हणतो. (श्लोक क्र. २ / २३८)                   
४) ही व्यवस्था समजून घेण्यासाठी एक उदाहरण देतो. समजा तुम्ही एका कंपनीचे मालक आहात. शिपायाची, अकौंटन्टची, अधिकार्याची अशा वेगवेगळ्या नेमणुका तुम्ही ज्या त्या इसमाच्या कुवतीनुसार केलेल्या आहेत. उद्या शिपायाची कुवत वाढली तर तो अधिकारी बनू शकेल. पण कुवत वाढलेली नसताना त्याने अधिकार्याचे कामे करता कामा नयेत. तरीही ती केल्यास तो शिक्षेला पात्र होईल. अगदी हीच व्यवस्था मूळ मनुस्मृतीत होती. यात न पटण्यासारखं काय आहे ? 

५) स्त्रीविषयी मनुस्मृतीत काय म्हटलंय ते आता सांगतो. मनु स्त्री -पुरुषांमध्ये भेदभाव करत नाही. स्त्रीला तो पुरुषाची दासी मानत नाही. स्त्री ही घराची लक्षुमी असल्याचं तो सांगतो. उदा. हे श्लोक पहा : 'स्त्रियांचा नेहमीच योग्य तो मान राखला जावा, त्यांची अवहेलना केल्यास धर्मकृत्येही निष्फळ ठरतात.' (श्लोक ३/५६) 'ज्या कुळात पत्नी, कन्या, भगिनी, सुना अवहेलनेचे दुःख भोगतात ते कुल नाश पावते. जिथे त्यांचा मान राखला जातो त्या कुळाची भरभराट होते.' (३/५७) स्त्रियांना वेद अध्ययनाचा अधिकारही मनुस्मृतीने दिलेला होता. गार्गी, मैत्रेयी, सुलभा अशा ब्रह्म वादिनी ही त्याची उदाहरणे होत. 

६) मनुस्मृतीत सांगितलेली वर्णव्यवस्था ही गुणकर्माधिष्टीत होती म्हणूनच इल पुरुरवा, भालान्दक वासाश्वसंकिल आणि इलुपपुत्र कवष हे अनुक्रमे क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र असूनही ऋग्वेदाचे मंत्रवक्ते बनू शकले. 'ऐतरेय ब्राह्मण' या ग्रंथाचा कर्ता ऐतरेय हा दासीपुत्र होता. रामायण लिहिणारे वाल्मिकी, महाभारत रचणारे व्यास किंवा गायत्रीमंत्र निर्मिणारा विश्वामित्र हे ब्राह्मण नव्हते. अशी कित्येक उदाहरणे देता येतील. 

७) कौरव पांडव युद्धामध्ये भारताचं क्षात्र तेज लयाला गेलं आणि मनुस्मृतीत सांगितलेली शिस्त बिघडायला लागली. त्यातूनच पुढे बौद्ध धर्मासारखे पर्याय उभे राहिले. मनुस्मृतीच्या विपर्यस्त आवृत्त्या निघू लागल्या. त्यातूनच एक हजार वर्षांपूर्वी अस्पृश्यता निर्माण झाली. पुढे ब्रिटिशांनी आपली संस्कृती हीन पातळीवरची असल्याचा पद्धतशीर प्रचार करून आपल्या मनात न्यूनगंड निर्माण केला. तुम्ही-आम्ही त्याचेच बळी आहोत. म्हणूनच आज मनुस्मृतीला नि प्रत्येक प्राचीन परंपरेला शिव्या देत राहिलो आहोत. 

८) मूळ मनुस्मृती आणि तिची विपर्यस्त आवृत्ती याविषयी डॉ. बाबासाहेबांना कल्पना असावी असं मनुस्मृतीदहन कार्यक्रमाच्या प्रसंगी घेतल्या गेलेल्या शपथेवरून दिसतं.         
२५ डिसेंबर १९२७ या दिवशी महाड इथे बापूसाहेब सहस्रबुद्धे यांच्या हस्ते मनुस्मृतीचं दहन करण्यात आलं त्यावेळी दलित बांधवांना बाबासाहेबांनी खालील शपथ घ्यायला लावली होती :
अ) मी जन्माधिष्ठित चातुर्वर्णव्यवस्थेवर विश्वास ठेवत नाही.
ब)  मी जातीभेदांवर विश्वास ठेवत नाही. 
क) अस्पृश्यता हे हिंदुत्वावरील लांच्छन असून ते नाहीसं करण्याचा मी प्रयत्न करीन. 
ड) समानतेच्या सूत्रानुसार हिंदू समाजात वावरताना मी खाण्यापिण्याच्या बाबतीत कुठलेही बंधन पाळणार नाही. 
इ) अस्पृश्यांना देवळे, पाणवठे, शाळा आणि अन्य सर्व बाबतीत समान हक्क मिळाले पाहिजेत अशी माझी ठाम धारणा आहे. 
यावर खालीलप्रमाणे भाष्य करता येईल :
एक, बाबासाहेबांचा विरोध जन्माधिष्ठित वर्णव्यवस्थेला होता, मूळ मनुस्मृतीला अभिप्रेत असलेल्या गुणकर्माधिष्ठित वर्णव्यवस्थेला होता असं दिसत नाही. 

दोन, मूळ मनुस्मृतीच्या काळात आणि त्यानंतरही हजारो वर्षांत जाती अस्तित्वात आल्या नव्हत्या. कारण अर्यांमध्ये जातीव्यवस्था नव्हती. त्यांनी स्थानिक अनार्यांकडून घेतली. त्यामुळे जातीभेदांचा संबंध मूळ मनुस्मृतीशी जोडता येणार नाही.  

तीन, अस्पृश्यता अलीकडच्या एक हजार वर्षातली आहे. त्याबद्दल आठ हजार वर्षांपूर्वीच्या मूळ मनुस्मृतीला दोषी धरण्यात अर्थ नाही. 

चार, खाण्यापिण्याच्या बाबतीत मूळ मनुस्मृतीने शूद्रांना कुठलंही बंधन घातलेलं नाही. उलट ब्राह्मणांनाच काही बंधने घातलेली आहेत.

पाच, देवळे- पाणवठे- शिक्षण वगैरे बाबतीत मूळ मनुस्मृतीने सर्वाना समान हक्क आणि संधी देऊ केलेली आहे. तसं नसतं तर ब्राह्मण नसलेल्या कृष्ण द्वैपायन व्यासाला वेदांचं संकलन आणि वर्गीकरण करता आलंच नसतं आणि अनेक शूद्रांना वेदांचे मन्त्रवक्ते बनायला विरोध केला गेला असता.  
९) हे सगळं लक्षात घेता अशी भावना होते की सर्व जातीजमातींच्या अभ्यासू प्रतिनिधींची एक समिती नेमून आज उपलब्ध असलेला मनुस्मृती हा ग्रंथ (प्रक्षिप्त श्लोक वगैरे काढून) शुद्ध केला पाहिजे आणि भारताचा एक अभिमानास्पद राष्ट्रीय ग्रंथ म्हणून त्याचं जतन कसं होईल हे पाहिलं पाहिजे.    

('आर्यभारत' या माझ्या आगामी पुस्तकातून)